Prebunking (uodparnianie na dezinformację)
ang. PrebunkingPropaganda i komunikacja
Prebunking (uodparnianie na dezinformację) to uprzedzanie odbiorców, zanim zetkną się z fałszywym przekazem, przez pokazanie im osłabionej wersji manipulacji i wyjaśnienie, na czym polega. W odróżnieniu od sprostowania (debunkingu) działa przed kontaktem z dezinformacją, a nie po nim.
Jak to działa
Podstawą jest teoria inokulacji, którą psycholog William McGuire opracował w latach 60. XX wieku na wzór szczepienia: niewielka, rozbrojona dawka argumentu pomaga później oprzeć się jego pełnej wersji. Prebunking ma dwa elementy: ostrzeżenie, że ktoś może próbować wprowadzić odbiorcę w błąd, i przykład techniki wraz z jej obaleniem. Może dotyczyć konkretnej fałszywej tezy albo całej techniki, np. fałszywych ekspertów czy straszenia. Przykład: przed sezonem urlopowym biuro podróży pokazuje klientom wzór fałszywej wiadomości o „dopłacie do rezerwacji” i wyjaśnia, po czym ją poznać. Badania z krótkimi filmami i grami pokazały, że po takim treningu uczestnicy lepiej rozpoznają techniki manipulacji.
Częste błędy i mity
- „Jedno ostrzeżenie uodparnia na zawsze.” Badacze opisują, że efekt słabnie z czasem i wymaga przypominania.
- „Prebunking zastępuje sprawdzanie faktów.” Oba podejścia się uzupełniają: prebunking przygotowuje odbiorców, a sprostowania korygują fałsz, który już się rozszedł.
Pytania i odpowiedzi
Czy prebunking działa lepiej niż sprostowanie?
Badacze uważają go za przydatne uzupełnienie, bo fałszywa informacja raz zapamiętana trudno daje się skorygować. Siła efektu zależy jednak od formy i od tego, ile czasu minęło od treningu.
Czy prebunking to też manipulacja?
Nie powinien nią być, bo nie mówi odbiorcy, co ma myśleć o danym temacie. Pokazuje techniki wprowadzania w błąd, a ocenę treści zostawia odbiorcy.
Źródła
- Lewandowsky S., van der Linden S., Countering Misinformation and Fake News Through Inoculation and Prebunking (European Review of Social Psychology, 2021)
- Roozenbeek J. i in., Psychological inoculation improves resilience against misinformation on social media (Science Advances, 2022)
Powiązane pojęcia
Sprawdź się Mit czy fakt? Gra z grupy „Propaganda i komunikacja”