Efekt wabika
ang. Decoy effectPsychologia decyzji i perswazja
Efekt wabika to zjawisko, w którym dodanie trzeciej, wyraźnie gorszej opcji zwiększa atrakcyjność jednej z dwóch pozostałych. Wabik nie jest po to, by go kupować, tylko by ułatwić porównanie i skierować wybór na konkretny wariant.
Jak to działa
Ludzie rzadko oceniają ofertę w oderwaniu od innych: porównują ją z tym, co leży obok. Wabik dobiera się tak, by jedna z opcji, nazywana celem, była od niego lepsza pod każdym względem, a druga nie. Ta jednostronna przewaga sprawia, że cel wydaje się oczywistym wyborem. Zjawisko opisali w 1982 r. Joel Huber, John Payne i Christopher Puto. Pokazali, że dodanie gorszej opcji zmienia proporcje wyborów między dwoma pierwotnymi wariantami, co przeczy klasycznym założeniom racjonalnego wyboru.
Przykład: kino sprzedaje mały popcorn za 9 zł i duży za 14 zł, a wielu widzów bierze mały. Po dodaniu średniego za 13 zł duży nagle wygląda na okazję („tylko złotówkę więcej”) i część widzów przesuwa się na niego. Średni popcorn nie musi się dobrze sprzedawać, by spełnić swoją rolę.
Częste błędy i mity
- „Wabik to po prostu najdroższa opcja.” Nie chodzi o cenę, tylko o relację: wabik musi być wyraźnie gorszy od jednej konkretnej opcji. Może być tańszy, droższy albo równie drogi.
- „Efekt działa zawsze i wszędzie.” Późniejsze badania, m.in. Shane'a Fredericka i współpracowników z 2014 r., pokazały, że bywa słabszy, niż sądzono, zwłaszcza gdy opcje przedstawia się obrazem zamiast liczbami.
- „Skoro wabik jest prawdziwą ofertą, wszystko jest w porządku.” Sama obecność dodatkowej opcji nie narusza prawa, ale sposób przedstawienia cennika już może.
Perspektywa klienta i prawo
Decyzja klienta zależy więc nie tylko od tego, czego potrzebuje, ale też od tego, jak ułożono menu lub cennik. Pomaga proste pytanie: którą opcję wybrałbym, gdyby środkowej nie było? Prawo nie zabrania tworzenia kilku wariantów cenowych. Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym uznaje jednak za działanie wprowadzające w błąd także rozpowszechnianie prawdziwych informacji w sposób mogący wprowadzać w błąd (art. 5 ust. 2 pkt 2), na przykład gdy cennik eksponuje „oszczędność”, której w rzeczywistości nie ma.
Pytania i odpowiedzi
Czy firma musi ujawniać, że jedna z opcji jest wabikiem?
Nie ma takiego obowiązku. Każdy wariant musi jednak być prawdziwą ofertą z rzetelnie podaną ceną, a cennik nie może sugerować oszczędności, której nie ma.
Jak rozpoznać wabika w cenniku?
Szukaj wariantu, który niewiele różni się ceną od droższej opcji, a daje wyraźnie mniej. Jeśli istnieje głównie po to, by inny pakiet wyglądał korzystnie, prawdopodobnie jest wabikiem.
Czym efekt wabika różni się od kotwiczenia cenowego?
Kotwiczenie polega na tym, że pierwsza zobaczona liczba wpływa na ocenę kolejnych cen. Efekt wabika działa przez porównanie opcji: gorszy wariant podnosi atrakcyjność innego wariantu.
Źródła
- Huber J., Payne J.W., Puto C., Adding Asymmetrically Dominated Alternatives, Journal of Consumer Research 1982 (DOI)
- Frederick S., Lee L., Baskin E., The Limits of Attraction, Journal of Marketing Research 2014 (DOI)
- Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 845 (ELI)
Treści edukacyjne, nie porada prawna. Stan prawny według wiedzy autora na 12 listopada 2026 r.
Powiązane pojęcia
Sprawdź się Mit czy fakt? Gra z grupy „Psychologia decyzji i perswazja”