Reaktancja
ang. Psychological reactancePsychologia decyzji i perswazja
Reaktancja to opór, który pojawia się, gdy ktoś czuje, że ogranicza się jego swobodę wyboru. Zamiast się podporządkować, człowiek zaczyna bardziej cenić zagrożoną możliwość albo robi coś odwrotnego niż to, do czego jest namawiany. Teorię sformułował psycholog Jack Brehm w 1966 r.
Jak to działa
Reaktancja łączy złość z poczuciem utraty kontroli. Silniej wywołuje ją język nakazów i zakazów („musisz”, „nie wolno”) niż propozycje zostawiające wybór. Przykład: platforma kursów przy każdym logowaniu wyświetla okno „Kup teraz, zanim będzie za późno” bez możliwości jego zamknięcia. Część użytkowników, która rozważała zakup, rezygnuje właśnie z powodu nachalności. Metaanaliza Stephena Rainsa z 2013 r. potwierdziła, że reaktancję można mierzyć jako połączenie złości i negatywnych myśli wobec przekazu oraz że osłabia ona perswazję.
Częste błędy i mity
- „Silniejsza presja zawsze daje lepszy wynik.” Po przekroczeniu pewnej granicy nacisk przynosi odwrotny skutek: odbiorca broni swojej swobody, odrzucając przekaz.
- „Zakaz zniechęca do zakazanej rzeczy.” Ograniczenie dostępu często czyni ją bardziej atrakcyjną. To jeden z mechanizmów, na których opiera się efekt niedoboru.
Pytania i odpowiedzi
Dlaczego nachalna reklama mnie zniechęca?
Bo odbierasz ją jako próbę odebrania ci wyboru. Reaktancja każe wtedy bronić swobody, na przykład przez odrzucenie oferty, nawet jeśli wcześniej była interesująca.
Czy reaktancja to po prostu przekora?
Przekora to potoczne słowo na podobne zachowanie. Reaktancja jest pojęciem naukowym: opisuje stan motywacyjny wywołany zagrożeniem swobody i ma swoje warunki, na przykład siła reakcji zależy od tego, jak ważna jest dla kogoś zagrożona możliwość.
Źródła
- Steindl C. i in., Understanding Psychological Reactance (Zeitschrift für Psychologie, 2015, DOI)
- Rains S. A., The Nature of Psychological Reactance Revisited: A Meta-Analytic Review (Human Communication Research, 2013, DOI)
Powiązane pojęcia
Sprawdź się Mit czy fakt? Gra z grupy „Psychologia decyzji i perswazja”